Сайлау комиссиясында бақылаушылар не үшін қажет және бақылаушы болу үшін не істеу керек (карточкалар)

9 маусымда Қазақстан бойынша өтетін кезектен тыс президенттік сайлау қарсаңында «ОА» дауыс беру кезінде қалай бақылаушы болу керек және ол не үшін қажет екенін талдады.

Бақылаушы деген кім?

Бақылаушы-кез келген деңгейдегі сайлау комиссиясында немесе сайлау күні тиісті сайлау учаскесінің дауыс беруге арналған үй-жайда дауыс беру қорытындылары туралы құжаттарды ресімдеудің басынан және соңына дейін бола отырып, сайлауды байқау жөніндегі өз жұмысын объективті және әділ орындау үшін өзі мүшесі болып табылатын немесе оның атынан әрекет ететін саяси партияға немесе қоғамдық ұйымға өз уақытын беретін азамат. Бақылаушы ол бағытталған сайлау учаскесінде күні бойы болып жатқан оқиғалардың куәгері болып табылады. Байқаушы-бақылаушы, оның міндеті азаматтардың, сайлау комиссияларының мүшелері мен саяси партиялардың өздеріне заңмен берілген құқықтарды толық көлемде пайдалануын және белгілі бір міндеттерді сақтауын қамтамасыз ету болып табылады.

Бақылаушының міндеттері қандай?

— Бақылаушы учаскеде ешкімге бағынбайды, оларға ешкім команда бермейді. Ол сайлау комиссиясының дұрыс әрекет етуін қадағалайды.

— Сайлау барысында бұзушылықтар туралы өз куәлігін өтініштер мен актілер түрінде ұйымдастырады;

— Оларды тиісті лауазымды тұлғаларға жібереді;

— Бақылаушы учаскелік сайлау комиссиясының төрағасымен, хатшысымен және басқа да мүшелерімен алдын ала танысуы және олардың аты-жөні мен лауазымын өз күнделігі мен хаттамасына енгізуі тиіс;

— Сайлау туралы заңға сәйкес жарнама материалдарының орналастырылуын талдау және бағалау;

— Учаскелік сайлау комиссиясының мекен-жайы мен телефон нөмірін жазу.

— Өз күнделігіне және сайлаушылардың саны туралы хаттамаға және дауыс беру үшін алынған бюллетеньдерге мәліметтер енгізу.

Кім бақылаушы бола алады?

Қоғамдық бірлестіктердің, коммерциялық емес ұйымдардың мүшелері. Бұдан басқа, іс-шараларға тікелей қатысушы болып табылатын БАҚ өкілдері қатысып, баға беріп, ел халқын хабардар етеді.

Бақылаушы өз қызметінде нені басшылыққа алады?

20-1-баппен. «Қазақстан Республикасының саяси партияларының, өзге де қоғамдық бірлестіктерінің, коммерциялық емес ұйымдарының бақылаушылары».

Қазақстан Республикасының саяси партиялары, өзге де қоғамдық бірлестіктері, коммерциялық емес ұйымдары бақылаушыларының құқықтары қандай?

1) сайлау комиссиясының отырысына қатысуға;;

2) дауыс беруге, оның ішінде үй-жайдан тыс жерде дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың саны туралы ақпарат алуға;;

3) дауыс беруді өткізу және дауыстарды санау кезінде тиісті сайлау учаскесінің дауыс беруге арналған үй-жайда болуға;;

4) тасымалданатын сайлау жәшіктеріне ілесіп жүруге, оның ішінде оларды тасымалдау кезінде көлік құралында болуға;;

5) сайлау учаскесінде, дауыс беруге арналған пунктте дауыс беру барысын, дауыстарды санау және дауыс беру нәтижелерін ресімдеу рәсімін барлық аталған рәсімдерді нақты көру мүмкіндігін қамтамасыз ететін жағдайларда байқауға;;

6) тиісті сайлау комиссиясының және (немесе) оның мүшелерінің шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) жоғары тұрған сайлау комиссиясына немесе сотқа шағымдануға;;

7) сайлаушылардың дауыс беруге арналған үй-жайдан тыс жерде дауыс беруді өткізу кезінде олардың дауыс беруге арналған үй-жайға келуі мүмкін болмаған жағдайда қатысуға;;

8) учаскелік сайлау комиссиясы мүшелерінің пайдаланылмаған сайлау бюллетеньдерін санау және өтеу кезінде қатысуға;;

9) дауыс беру барысына және оның қорытындыларын шығаруға кедергі келтірмей, фото -, аудио — және бейнежазбалар жасауға;;

10) дауыс беру нәтижелері туралы хаттамаларды жоғары тұрған сайлау комиссияларына беру рәсімін байқауға;;

11) дауыс беру өткізілгеннен кейін сайлау комиссиясының дауыс беру қорытындылары туралы хаттамаларымен танысуға, олардың куәландырылған көшірмелерін алуға;;

12) сайлау комиссиясы мүшелерінің назарын осы Конституциялық заңның талаптарын бұзуға аударуға, оларға тиісті жазбаша арыздарды, бұзушылықтар туралы актілерді беруге және тапсырылғаны туралы белгі алуға құқығы бар. Сайлау комиссиясының төрағасы, оның орнындағы адам сенім білдірген адамдардың, байқаушылардың өтініші бойынша дауыстарды санау хаттамасына өздері жасаған актілерді қоса беруге міндетті.

Бақылаушылардың құқығына не кірмейді?

— Сайлаушыларға сайлау бюллетеньдерін беру;

— Сайлаушы үшін оның өтініші бойынша бюллетеньді алуда қол қою;

— Сайлаушы үшін оның өтініші бойынша сайлау бюллетеньдерін толтыру;

— Дауыс беру құпиясын бұзатын әрекеттер жасау;

— Дауыс беру құқығымен сайлау комиссияларының мүшелерімен өткізілетін бюллетеньдерді есептеуге тікелей қатысу;;

— Сайлау комиссияларының жұмысына кедергі келтіретін шараларды қолдану.

Бақылаушының өзімен бірге қандай құжаттар болуы керек?

Жіберуші тараптың куәлігі қажет, онда байқаушының тегі, аты және әкесінің аты көрсетілуі және ұйымның мөрі қойылуы тиіс.

Маргарита Зябчук