Жайық балығын «Атырау Су Арнасының» сұйық хлоры мен шенділердің салғырттығы құртты
«АЖ»-ға Жайық өзеніндегі балықтың жаппай қырылу фактісі бойынша сотқа дейінгі тергеуді аяқтаған ІІМ тергеу-жедел тобы жасаған кейбір қорытындылар белгілі болды. Астаналық тергеушілер «Атырау Су Арнасы» КМК-нің экологиялық апатқа тікелей қатысы барын анықтады.
Тергеу қорытындысы бойынша тергеу тобының жетекшісі Д. СМАТОВ қылмыстық іс жүргізу кодексінің 200-бабына сәйкес ҚР Ауыл шаруашылығы министрі С. Омаров, Энергетика министрі Қ. Бозымбаев пен денсаулық сақтау министрі Е. Біртановқа шара қолдану үшін ұсыныс жолдады. Бұл құжатта қылмыстық іс жүргізу аяқталған барлық негізгі сәттер баяндалған.
Сонымен, сот-экологиялық сараптаманың қорытындысы бойынша Жайықтағы балықтың өлуіне тыныс алу қызметінің бұзылуына әкеп соққан жоғары уытты зат — хлормен улану себеп болды.
2018 жылғы 3-13 желтоқсан аралығында Жайық өзенінде хлоридтердің құрамы ШЖК-дан 1,9 есе асып түсті (балық шаруашылығы су айдындары үшін нормативте 300-350 мг/л өзендегі хлоридтердің деңгейі 540-555 мг/л болды).
ӨЗЕНГЕ ХИМИКАТТАР ТАСТАЛҒАН
Тергеушілер хлоридтер мен еркін хлор көзі сарқынды (оларды ресми түрде шартты-таза деп атайды) су, оны «Атырау Су Арнасы» өзенге тастағанын анықтады.
Бұл тергеу кезінде өндірілген келесі деректермен расталады:
— «Атырау Су Арнасы» өз қызметінде суды тазарту үшін сұйық хлор (уыттылығы жоғары, күшті суды зарарсыздандырғыш, суға көп көлемде түскен кезде балықтың өлуі мүмкін) және кальций гипохлориді (сумен реакция кезінде тұз және хлорид түзеді) пайдаланады.
-Жайық-Каспий бассейндік инспекциясының 2019 жылғы 19 наурыздағы қорытындысына сәйкес, «Атырау Су Арнасы» КМК Жайық-Каспий бассейндік инспекциясының нормативтерден екі есе артық ағынды суға төккен.
Мәселен, 2018 жылы өзенге 6,7 млн.текше метр су жіберілді, ал рұқсат етілген көлем 3,3 млн. текше метр болды. Оның ішінде қараша айында-549,8 мың текше метр, желтоқсанда — 235,8 мың текше метр ағынды су.
— Тергеу барысында «Атырау Су Арнасы» КМК су тазарту стансалары (1-ші учаске ауданында –Н. Х.) авариялық жағдайда. Сүзгілердің астында орналасқан өнеркәсіптік кәріздегі ысырмалар хлор қоспаларымен және басқа да химиялық реагенттермен бірге суды Жайыққа ағызып жіберді.
— Атырау облысы бойынша өнеркәсіптік қауіпсіздік департаменті мамандарының қорытындысы бойынша (14.03.2019 ж.) «Атырау Су Арнасы» КМК-дағы суды тазарту компоненттерінің бірі сұйық хлор (қатты тотықтырғыш, зиянды заттардың қауіптілігінің 2-сыныбына жатады) болып табылады. Тұндырғыштарды жуғаннан және таза сумен толтырғаннан кейін дезинфекциялау үшін кальций гипохлориді қолданылады.
Химикаттардың төгілуі мен өзеннің ластануынан басқа, тергеу «Атырау Су Арнасы» КМК технологиялық үдерісте көптеген бұзушылықтарды анықтады, оларға елордалық тергеушілер энергетика, денсаулық сақтау және ауыл шаруашылығы министрліктерінің басшыларын назар аударуды сұрайды.
Желтоқсан айында Жайықта 108 тонна бекіре балығы жойылды.
«АНАЛИТТІ» КІМ ТАЛДАДЫ?
Атап айтқанда, аумақтық бөлімшелердің жергілікті лауазымды тұлғалары алдын алу бойынша уақтылы шаралар қабылдамағаны, экологиялық қауіпсіздік нормаларын бұзу және сақтамау белгілері айқын болса да, кәсіпорынның бақылаусыз қызметінің жолын кеспегені көрсетіледі. Химиялық реагенттерді дозалау және қолдану нормаларының сақталуын ешкім тексерген жоқ.
Жергілікті бақылаушы органдар сілтеме жасай алатын кәсіпорындарды тексеруге мораторийді тергеушілер «тұтас аймақтың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы сөз болған кезде орынсыз»деп атады.
«Атырау Су Арансы» КМК су тазарту үшін құрамында chcl3 трихлорометаны (хороформ, улы зат) бар «Аналит» затын пайдаланады, ал ағызу құдығынан алынған су үлгілерінің құрамында қоршаған ортаға зиянды әсер ететін chbrcl2 бромдихлорметан іздері (қауіптіліктің 1-сыныбындағы заттарға жататын улы канцероген) табылды. Тергеушілердің айтуынша, өзенге лақтырған «Аналиттің» айналымы мен қолданылуына ешкім бақылау жасамаған.
Сонымен қатар, зерттелетін объектілердің құрамында – су, мұз, су түбіндегі шөгінділерді су сору — кальций, магний, натрий, мырыш, күкірт, стронций, барий, калий, марганец, кремний, бор, мыс, темір, фосфор табылды. Бұл химиялық элементтер «Атырау Су Арнасы» жобасы бойынша мемлекеттік сараптаманың қорытындысында мүлдем тіркелмеген. Олар қайдан пайда болды?
Кәсіпорын зертханасы кейбір көрсеткіштер бойынша, оның ішінде хлоридтер бойынша оның сапалық құрамын анықтау мақсатында су сынамаларын іріктеу және талдау жүргізеді, алайда КМК-ға төгілетін судағы бос хлордың мөлшері бақыланбайды, бірақ ол өзенге төгілген жерде 0,15 мг/дм3 көлемінде анықталса да.
Атырау облысы бойынша қоғамдық денсаулық сақтау департаменті тарапынан да хлордың өзенге шығарылуына тұрақты бақылау жүргізілген жоқ.
КІМДІ «КІНӘЛІ» ҚЫЛАДЫ?
Тергеу барысында мамандар еркін хлор табиғи су қоймаларына қалыпты емес төгілген жағдайда балықтың жаппай қырылуына әкеп соқтыратынын атап өтті. Мұз жамылғысы жағдайында оның қасиеттері төмендейді, бірақ ол ағыспен алысқа ағады.
Хлор қоспаларымен ағынды суды лимиттен тыс ағызуды жасыру үшін кәсіпорын тексерушілерге суды есепке алудың «жалған» журналдарын ұсынды.
Атырау облысы әкімдігі мен тергеушілерінің кінәсін атап өтті. Кәсіпорын басшылары қаржыландырудың ұзақ болмауынан су түбіндегі шөгінділерді тазарту бойынша станция салынбағанын, бұл қоршаған ортаға қауіп-қатер қаупін төмендетуі мүмкін екенін көрсетті. Ұсыныстың соңында ҚР ІІМ СОГ басшысы Д. Сматов Жайық өзеніндегі балықтың жаппай қырылуы антропогендік әсер ету және мемлекеттік органдардың тиісті бақылауының болмауы салдарынан болғанын атап өтті. Сонымен қатар, ол энергетика, денсаулық сақтау және ауыл шаруашылығы министрліктерінің аумақтық бөлімшелерінің, сондай-ақ Атырау облысы әкімдігінің лауазымды тұлғаларының жауапкершілігі туралы мәселені шешуді сұрайды.
Мүмкін, экологиялық апатқа кінәлі атауға жарты жыл кеткеннің жауабы да осы шығар. Тергеу нәтижесі бойынша, Жайыққа сұйық хлор төгілгеніне байланысты, орын алған оқиға үшін барлық жауапкершілік шенеуніктерге жүктеледі. Лауазымды тұлғалар жазаланама, жоқ па, әлде «бар кінәні» су тазарту үшін жауапты бір инженерге таға сала ма, көрерміз.
Ал жақында мемлекеттік сатып алу сайтында «Атырау Су Арнасының» сатып алу туралы хабарландыруы шықты: басқа реагенттердің арасында кәсіпорын 120 тонна 98,8 пайыздық сұйық хлорды сатып алуға ниетті. Ал оларда апатты жағдайдағы ысырмалар бар …
Нұргүл ХАЙРУЛЛИНА
