Оралдағы археологиялық қазба жұмыстары үйіндіге айналды — «Бұл ескерткіштің сақталуына ешкім жауап бермейді»

Орал шетіндегі «Жайық қалашығы» археологиялық кешені қоқыс тастайтын жерге айналуда, ал ашық аспан астындағы мұражай құрылысы басталмай жатып, тоқтап қалды. Ғалым-тарихшы жергілікті биліктің ашық аспан астында мұражай салғанын қатаң сынға алды.

БҚО мәдениет басқармасы салған «Күзет қақпасы» осылай көрінеді.

Жайық қалашығы 2001 жылы Ысқырық-тау маңында ашылды. Археологиялық қазба жұмыстарын Мәскеу және Алматы ғалымдары жүргізді. Бұл қала XIII – XV ғасырларда, Алтын Орданың гүлдену кезеңінде пайда болған ортағасырлық қаланың қалдықтары болып табылады. Қазіргі уақытта мәдениет ескерткіштің тағдыры көз қуантпайды – оның аумағында көптеген қоқыстар шашылып, ал құрылыстың өзі тарихи маңызы бар объектіге қарағанда вандализм актісіне ұқсайды.

— Қазіргі уақытта қала жері ешкімге жатпайды және ешқандай күзетсіз, сондықтан қазір оның аумағында үлкен қоқыс орын алған. Бұл ескерткіштің сақталуына ешкім жауап бермейді, мына көріп тұрғандарыңыз нағыз жабайылық – мұны жасаған адамдар тарапынан да, осы ескерткішке жауап беретін адамдар тарапынан да, – дейді тарих ғылымдарының докторы Мұрат Сдықов. Ғалым бізге археологиялық қазба жұмыстарын көрсетуге келісті.

Ежелгі керамика қалдықтарымен аралас пластикалық бөтелкелер мен пакеттер, картон қораптар және адамның тіршілік әрекетінің басқа да қалдықтары жатыр. БҚО мәдениет басқармасы тұрғызған «Күзет қақпасы» маңында құрылыс қоқысы қалдырылып, ал құрылыстың өзі қоғамдық дәретханаға айналды.

Аумақтың ластануынан басқа, Мұрат Сдықовтың көптеген сауалдары құрылыстың өзіне байланысты. Өйткені, ол сол уақыттың бейнесіне сәйкес келмейді және оны ежелгі жерлеу орнында тұрғызған, бұл өрескел бұзушылық болып табылады.

— Менің ойымша, құрылыс кезінде елеулі қателіктерге жол берілген. Біріншіден, қалашық өзінің заңды мәртебесін алып, ашық аспан астындағы мұражай болуы туралы біздің тілектеріміз ескерілмеген. Екіншіден, мұражайдың құрылысы бойынша бірнеше жылға арналған нақты бағдарлама құру туралы ұсыныс қабылданған жоқ. Үшіншіден, жобалау-сметалық құжаттаманы құру туралы шешім қабылданған жоқ. Нәтижесінде бұл құрылыс пайда болды. Біз құрылыс үшін ұсынған сызбалар мен жоспарлар қазір салынғанға сәйкес келмейді, — дейді маман.

Құрылыс аумағында көптеген құрылыс қоқыстары жатыр.

Ғалымға бұл «қақпаны» кім және не үшін салғаны түсініксіз. Ол облыстық мәдениет басқармасына облыс әкімі тапсырған тапсырма толығымен сәтсіз аяқталды деп санайды.

— Біз көріп отырған нәрсе – вандализм, дилеттілік және орындаушылардың төмен кәсіби деңгейі. Менде сөз жоқ. Менің ойымша, мұндай құрылыс осы тарих ескерткішінің мәдени және тарихи маңызын төмендетеді, — деп есептейді ол.

Мұрат Сдыков айтқандай, егер «Күзет қақпасын» салу кезінде сарапшылардың пікірін ескерсе және маман әзірлеген жоспарды басшылыққа алған болса, құрылыс басқа болар еді.

– Жұмыс жоспарына сәйкес мен Жайық қалашығының аумағында ашық аспан астындағы мұражай құру жөнінде жоба дайындадым. Жоба БҚО әкімдігінен қолдау тапты және біз осы жұмысты жүзеге асыра бастадық. 2012 жылы халықаралық конференция өткізіліп, оның қорытындысы бойынша қалашыққа жақын стела орнатылды және мұражай құрылысын бастау туралы шешім қабылданды. Кейін модификация бойынша жұмыстар тоқтатылды, соңынан Алтай Көлгіновтың басшылығымен ғана жаңартылды. Жаңа жоба күшіне енді. Осы жобаны жүзеге асыру нәтижесінде құрылыстың бірінші кезеңінде қандай да бір атау беру қиын нысан салынды,-деп мәлімдеді тарих ғылымдарының докторы.

Жайық қалашығы моңғол мүлкінің бірінің әкімшілік орталығы болды. Мұнда сауда дамыды, Қала қолөнер орталығы болды. Қалашық екі бөліктен тұрады: Орал өзеніне жақын орналасқан қала және Ысқырушы тауында орналасқан қорым. Басты көрікті орындар екі кесенесі: үлкен және кіші. Мұражай 30 гектар жерді алып жатыр, қаланың өзі 8 гектар аумақта орналасқан. Қала аумағында көптеген құрылыстар табылды, олардың ішінде моншалар, мешіттер бар, бірақ қазір барлығы консервацияланған.

– Біз осы нысандардың барлығын зерттедік, бірақ осы мұражайдың құрылысы туралы мәселе шешілгенше, барлық жерлерді ең жақсы уақытқа дейін көміп тастадық, — деп түйіндеді Сдықов.

«Біз көріп отырған нәрсе – вандализм, дилеттілік және орындаушылардың төмен кәсіби деңгейі». Мәдениет басқармасында мұндай құрылыс болашақ нысанның қаңқасы ғана деп жауап берді.

Тарих ғылымдарының докторы бізге археологиялық қазба орындарын көрсеткенше, бізге кенеттен қала әкімі Абат Шыныбеков келді. Ол Мұрат Сдыковпен әңгімелесті және оған ашық аспан астындағы мұражай құрылысы бағытындағы жұмыстар жаңартылатынын айтты.

БҚО мәдениет басқармасында нысанның құрылысы басталды деп сендірді, ал салынған «Күзет қақпасы» – болашақта пысықталатын нысанның қаңқасы ғана. Бірақ басқарма басшысы бізге қаржыландырудың нақты мерзімін де, нақты сомасын де айта алмады, ал қала орындарындағы барлық жұмыстар туралы ол алдағы уақытта болжанып отырған жоспарлар  деп айтқан болатын.

— Біз тек құрылысты бастадық. Оның ақшасы бюджеттен емес, «Рухани жаңғыру» бағдарламасы бойынша меценаттық көмек арқылы жұмсалады. Алдағы уақытта объектіні стилизациялау бойынша жұмыстар жүргізілетін болады. Бізде кезең-кезеңмен жүзеге асырылатын үлкен жоба бар. Қазба жұмыстарына бөлінген жер, ол облыстық археология орталығының балансында тұр. Құрылысқа үлкен ақша қажет, – деді БҚО мәдениет басқармасының басшысы Қадырболат Мұсағалиев.

Басшының айтуынша, қазір мәдениет басқармасының жоспарында күзетшілер мен экскурсоводтарға арналған үй құрылысы жоспарланған. Ал, құрылыс қоқысы неге жиналмаған деген сұраққа, Қадырболат Мұсағалиев жауабы: «егер құрылыс жалғасатын болса, оны жинап не керек?» болды.

Ақша қаражатының көлемі туралы басшы облыстық археология орталығының директорына өтініш жасауға кеңес берді, өйткені Қадырболат меценаттар бөлген соманы есіне түсіре алмады.

Алайда, облыстық тарих және археология орталығының директоры Жантас Сафуллин де бұл сұраққа жауап бере алмады, ол директор лауазымына объектіні салғаннан кейін кіріскеніне сілтеме жасады.

– Әзірше мен мұндай ақпаратқа ие емеспін, – деп қорытты ол.

Анықтама үшін: Жантас Сафиуллин облыстық тарих және археология орталығын бір жылдан астам басқарып келеді, оның айтуынша, осы уақыт осы кешен туралы барлық ақпаратты меңгеру үшін жеткіліксіз болып шықты. Бұған дейін Жантас Сафиуллин баспаның тарихын зерттеу жөніндегі облыстық орталық құруды қоспағанда, ешқандай ғылыми қызметпен айналыспаған. Оның сондай – ақ археологиямен байланысты емес екі жоғары білімі бар-қаржыгер және заңгер.

Алексей Воробьев, Бейне: Нұрлыбек Емранов, Артем Букреев.

Помогите нам рассказывать правду

Наши журналисты не боятся добывать правду, чтобы показывать ее вам.
В стране, где власти постоянно хотят что-то запретить, в том числе - запретить говорить правду, должны быть издания, которые продолжают заниматься настоящей журналистикой.

Мы хотим зависеть только от вас — тех, кто хочет знать правду, тех, кто не боится быть свободным. Помогите нам рассказать вам правду.

Пожалуйста, поддержите нас своим вкладом в независимую журналистику!

Это просто сделать – перейдите вот сюда

Можно поддержать нас и через KASPI GOLD, отправив свою сумму на номер 8 777 761 02 61

x
2021-01-12
Утром-22.33 ℃
Днем-20.04 ℃
Вечером-17.65 ℃
Ночью-17.45 ℃
Влажность87 %
ДавлениеhPa 1026
Скорость ветра1.65 м/с
2021-01-13
Утром-17.56 ℃
Днем-14.72 ℃
Вечером-14.39 ℃
Ночью-13.16 ℃
Влажность94 %
ДавлениеhPa 1031
Скорость ветра3.93 м/с