«Бір адамға арналған Тәуелсіздік». Қазақстан Конституциясын қалай қайта жазды

1995 жылы бүкілхалықтық референдумда қабылданған және сол кезде 95 баптан тұратын Қазақстан Конституциясына парламент 64 бапты қозғай отырып, бес рет өзгерістер мен толықтырулар енгізді. Өзгерістердің басым бөлігі бұрынғы президент Нұрсұлтан Назарбаевтың билігін нығайтуға қатысты болды. Адам құқықтары мен азаматтық бостандықтар туралы мақалалар өзгеріссіз қалады. Азаттық Репортері 25 жыл бұрын қабылданған Негізгі заңға енгізілген түзетулерге шолу жасады.

Қазақстан Президенті 1999 жылғы 20 қаңтарда ел конституциясына қол қойып, ант қабылдауда.

«ХАЛЫҚТЫҢ БОЛАШАҒЫ ҚОЛЫНА ТИДІ»

1995 жылы 30 тамызда бүкілхалықтық референдум арқылы Қазақстанның жаңа Конституциясы қабылданды. Бірақ оның алдында Нұрсұлтан Назарбаев бірнеше саяси қадамдар жасады.

Әуелі 1993 жылғы тұңғыш Конституцияны қабылдаған 12 шақырылымдағы Жоғарғы кеңес өзін-өзі «таратты». Жоғарғы кеңес төрағасы Серікболсын Әбділдин (2019 жылы 31 желтоқсанда өмірден өтті) мұны «алдын ала ойластырылған қадам» деп санады. 1994 жылы 7 наурызда Жоғарғы кеңес сайлауын қайта өткізіп, бір жылдан соң кеңес Конституциялық сот шешімімен таратылды. Сол кездегі сарапшылар «Жоғарғы кеңесте бұл жолы да оппозициялық күштер көбірек болған соң тарады» деп бағалады.

Жоғарғы кеңес тараған соң Нұрсұлтан Назарбаев билікті қолына ала бастады. Сөйтіп 1995 жылы 1 наурызда Қазақстанда бұрын болмаған Қазақстан халықтары ассамблеясын құрды (қазір Қазақстан халқы ассамблеясы). Бұл ұйым Қазақстанда тұратын басқа ұлттар мен ұлыстардың «татулығын сақтау әрі нығайту үшін» құрылды дегенімен, «ассамблея – Назарбаевтың өкілеттік мерзімін ұзартуды Конституция арқылы «заңдастыру» үшін керек болған ұйым» дейтін сарапшылар бар.

1995 жылы 1 шілдеде Назарбаев ассамблеяның екінші сессиясында жаңа Конституция жобасын ұсынды.

«Сапасы өзгеше Конституция жобасы қолдарыңызда, онымен соңғы жарты жыл бойы белсене жұмыс істедім» деген ол «президенттік билікті авторитарлық билікке айналдыруға жол бермейтін тежеулер мен қарсы салмақтар жүйесін Конституцияға енгізгенін» айтты.

Назарбаев ассамблеяға ұсынған жаңа жоба 1995 жылы 4 шілдеде жарияланды. Алайда 1 тамызда баспасөзге қайтадан басқа жоба жариялап, талқыға салынды. Алғашқы жобада «Қазақ Республикасы» деген мемлекет атауы кейінгі жобада «Қазақстан Республикасы» болып өзгерді.

Жобада парламент сенат пен мәжілістен құралатыны, сенаттың 7 депутатын президент тағайындайтыны көрсетілді. Қазақстан президенті болып 35 жасқа толған, 65 жастан аспаған адам 5 жылға сайланатын болды. 95 жылғы Конституцияда «бір адам қатарынан екі реттен артық Қазақстан Республикасының президенті болып сайлана алмайды. Қазақстан Республикасының президенті өз өкілетін жүзеге асыру кезінде саяси партиялардағы қызметін тоқтатады» деген баптар болды. Кейін мұның бәрі өзгерді.

Жаңа жобаға «вице-президент сайланған мерзімі аяқталғанға дейін өз өкілетін сақтайды» деген бап енгізілген еді. Алайда 1991 жылы желтоқсанда Назарбаевпен бірге вице-президент болып сайланған Ерік Асанбаев Конституция қабылданғаннан кейін 5 айдан соң Германияға елшілікке жіберілді.

95 баптан тұратын жаңа жобаны оппозиция сынағанымен ресми билік мақтады (95 баптан тұратын Конституцияға кейін үш бап қосылып, 98 бап болды). Конституцияны жасаушы белгілі заңгердің бірі Нағашыбай Шәйкенов «Әрине, әлем алдында ыңғайсыздау жағдайға тап болдық. Кезінде мақтап, мақтанып қабылдаған [1993 жылғы] Конституциямыздың бүгінгі өмір талабына сәйкес келмейтіні белгілі болып қалды» деп сұқбат берді.

Біздің судьялар, адвокаттар мен прокурорлар Еуропалық үлгідегі мантия киіп, нарық пен демократия идеологиясына сәйкес келетін жаңа сот жүйесінде жұмыс істейді.

Нұрсұлтан Назарбаев

1995 жылы 31 тамызда Назарбаев Конституция бойынша референдум қорытындысы бойынша баспасөз конференциясын өткізіп, «Қазақстанда тұңғыш рет халықтың болашағы өз қолына тиді» деп мәлімдеді.

«Жаңа конституция советтік сот пен прокуратура тарихын да тәмамдады. Көп ұзамай біздің судьяларымыз, адвокаттарымыз бен прокурорларымыз Еуропа үлгісіндегі мантия киіп, нарық пен демократия идеологиясына сай келетін жаңа сот жүйесі жағдайында жұмыс істейтін болады» деді ол.

Сарапшы пікірі

Зәуреш Баталова, Сенаттың экс-депутаты. «Қазақстанда парламентаризді дамыту» қорының президенті:

Зауреш Батталова.

1995 жылы қабылданған Конституция елдегі билік жүйесін түбегейлі өзгертіп жіберді. «Жаңа Конституция автократиялық билікке бастайтын жол» деген пікірлердің шындыққа айналғанын 30 жыл көрсетті. Жаңа Конституция бойынша президент барлық билік тармағына үстемдік етті. Мәселен, парламент заң шығарушы билік тармағы болғандықтан парламент депутаттарының да заң шығару бастамасы құқығы бар. Депутаттар өз бастамасымен заң қабылдауы мүмкін. Алайда ол заңды жүзеге асыру үшін қаржы керек болса, онда әуелі үкіметтің келісімін алуы тиіс болады. Үкімет келіспесе заң шығарудың мәні жоқ. Президенттің сот билігі тәуелсіз болады деген уәдесі де орындалмады. Сотты президенттің өзі тағайындап, өзгелерден тәуелсіз, еркін шешім шығаруына мүмкіндік берілген сияқтанғанымен шын мәнінде сот төрағалары судьяларға ықпал ететін тетікке айналғанын көріп отырмыз. 1995 жылғы Конституция бір ғана адамды – президентті тәуелсіз етті, ол не істегісі келсе соны істей алатын өкілетке ие болды.

1995 жылы Конституция жобасы талқыланып жатқанда мемлекеттік «Егемен Қазақстан» газеті «Назарбаевтың бойынан тек қана диктаторлық содырлық іздейтіндер де даурығып, даңғаза көтерді» деп жазды. Көп ұзамай Қазақстан халқы ассамблеясының «бастамасы» бойынша Назарбаев президенттік өкілетін 2000 жылдың 1 желтоқсанына дейін референдум арқылы созып алды.

ТҮЗЕТУЛЕРДІҢ БЕС КЕЗЕҢІ

Парламент Конституцияға бес рет түзетулер енгізіп, 64 бапқа әсер етті. 1998 жылы заңға негізінен 19 түзету енгізілді, 2007 жылы — 41, 2011 жылы — біреуі, 2017 жылы — 31, 2019 жылы — біреуі. Барлығы 93 болды. Басым көпшілігі президенттік билікпен байланысты болды.

1998 жылдың қазан айында бесеуінің орнына жеті жылға президент сайлауға түзетулер енгізілді. Президенттікке үміткерлерге қойылатын міндетті талаптар туралы мақалада ең төменгі жас шегі: 35 жастан 40 жасқа дейін, «65 жастан аспаған» деген сөздер алынып тасталды. Бұл Назарбаевтың 2005 жылы осы жасқа толғаннан кейін де қайта сайлануына мүмкіндік берді.

1995 жылғы Конституция тек бір адамға — Президентке тәуелсіздік берді, ол қалаған нәрсені жасауға құқылы болды.

Сондай-ақ, «егер дауыс беруге сайлаушылардың елу пайыздан астамы қатысса, сайлау өтті деп саналады»деген норма алынып тасталды. Осыдан кейін, қандай болмасын, сайлау өтті деп танылды.

2003 жылы Конституция күніне орай Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Конституциясына ешқандай өзгерістер енгізілмейтінін мәлімдеді.

Қазақстан Конституциясының үлкейтілген көшірмесінің жанында тұрған құрметті қарауыл. Астана, 2014 жылдың тамызы.

Сол кезде Қазақстан Парламентінің оппозициялық депутаты болған Серікболсын Әбділдин «Конституция бір адамның мүддесі үшін жазылған және оның есімі Нұрсұлтан Назарбаев»деген пікір білдірді. «Билікті реттеу, экономика мен халықты басқару үшін Конституцияны өзгерту керек», — деді ол.

2005 жылғы президенттік сайлау қарсаңында «Әділ Қазақстан үшін» қоғамдық қозғалысы жаңа конституция жобасын ұсынды. Заң жобасына сәйкес, бір адам тек бір рет президент бола алады, сонымен қатар Президенттің туыстарының жоғары лауазымдарға орналасуына тыйым салынды. Алайда, жоба баспаханадан шыққанға дейін тәркіленді.

«ТҰҢҒЫШ ПРЕЗИДЕНТКЕ ҚОЛДАНЫЛМАЙДЫ»

2007 жылғы мамырда Парламенттің бірлескен отырысында Конституцияға 17 минут ішінде жаңа түзетулер енгізілді. Осы түзетулерге сәйкес, Президент бұрынғы жетінің орнына бес жылға сайланады. Бұдан басқа, Қазақстанда кемінде он бес жыл тұратын елдің азаматы Президент болып сайлана алады деген тармақта «кемінде он бес жыл» деген сөздер «соңғы он бес жыл»деген сөздермен ауыстырылды. Сарапшылардың пікірінше, бұл шетелге кеткен оппозициялық саясаткерлердің сайлауға қатысу мүмкіндігін шектеу үшін жасалған.

Бір адамның президенттігін қатарынан екі мерзімге шектеу туралы норма өзгертілді-оған «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентіне қолданылмайды»деген ерекшелік жазылды. Осылайша Назарбаев президенттік сайлауға өз қалауы бойынша қатысуға мүмкіндік алды.

Мәжіліс депутаттарының саны 107-ге дейін өсті, олардың тоғызы Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланады.

Үш жылдан кейін парламентшілер Конституцияға кезекті өзгерістер енгізуді ұсынды, бұл жолы Нұрсұлтан Назарбаевқа «Ұлт көшбасшысы» мәртебесін беру мақсатында, бірақ кейін «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Ұлт Көшбасшысы туралы»Конституциялық заң қабылдаумен шектелді. Осы Заңға сәйкес, Назарбаев пен оның отбасы мүшелері Президент өкілеттігін орындау кезеңінде жасаған әрекеттері үшін жауапқа тартыла алмайды.

2017 жылғы қаңтарда Нұрсұлтан Назарбаев мемлекеттік билік тармақтары арасында өкілеттіктерді қайта бөлу туралы бастама көтерді. Парламент екі күн ішінде өзгерістерді қарап, мақұлдады. Егер бұрын Конституцияда үкіметтің тек Мемлекет басшысының алдында және кейбір жағдайларда Парламент Мәжілісінің алдында жауапты екендігі жазылған болса, енді тұжырымдама: «Үкімет… өзінің барлық қызметінде Республика Президенті мен Парламент алдында жауапты». Конституцияның 91 — бабы «Елбасыға» сілтеме жасап, оның: «Конституцияда белгіленген мемлекеттің тәуелсіздігі, Республиканың біртұтастығы мен аумақтық тұтастығы, оны басқару нысаны, сондай-ақ Тәуелсіз Қазақстанның негізін қалаушы, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті-Елбасы негізін қалаған Республика қызметінің негізгі қағидаттары және оның мәртебесі өзгермейтін болып табылатындай етіп өзгертілді».

Қолданыстағы редакцияда Конституцияның 26-бабы мынадай: «Қазақстан азаматтарының заңды түрде сатып алынған кез келген мүлкі жеке меншікте бола алады». Билік ұсынған редакция – «әркімнің жеке меншігінде заңды түрде сатып алынған кез — келген мүлік болуы мүмкін» – қоғамда пікірталас тудырды. Оның өзгеруінің қарсыластары: егер «Қазақстан азаматтары» деген сөз «әрқайсысы» деген сөзбен ауыстырылсын, онда ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді шетелдіктер жекешелендіре алады. Наразылықтардан кейін бұл мақала өзгеріссіз қалды.

2019 жылғы наурызда Нұрсұлтан Назарбаев өзінің өкілеттігін сенімді серігі Қасым-Жомарт Тоқаевқа беріп, Президент қызметінен кетті. Осыдан кейін Тоқаевтың Астананы Нұр – Сұлтан деп өзгерту туралы бастамасы қоғамда наразылық тудырды. Парламент арқылы бұл ұсыныс елдің жаңа президенті емес, үкіметтің бастамасы ретінде өтті, бұл 1998 жылғы түзетуге ресми түрде қайшы келмеді, оған сәйкес Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігіне кіретін адамның Конституцияға өзгерістер енгізуге құқығы жоқ. Қысқа мерзімде, қоғамдағы наразылықтарға қарамастан, Астана Нұр-Сұлтан болып өзгертілді.

Помогите нам рассказывать правду

Наши журналисты не боятся добывать правду, чтобы показывать ее вам. В стране, где власти постоянно хотят что-то запретить, в том числе - запретить говорить правду, должны быть издания, которые продолжают заниматься настоящей журналистикой.

Мы хотим зависеть только от вас — тех, кто хочет знать правду, тех, кто не боится быть свободным. Помогите нам рассказать вам правду.

Пожалуйста, поддержите нас своим вкладом в независимую журналистику!

Это просто сделать.

Можете нас поддержать через KASPI GOLD, отправив свою сумму на номер 8 777 761 02 61

Authorization
*
*
Registration
*
*
*
A password has not been entered
*

eleven − eight =

x
2024-03-03
Утром-15.77 ℃
Днем-10.78 ℃
Вечером-8.88 ℃
Ночью-14.52 ℃
Влажность89 %
ДавлениеhPa 1035
Скорость ветра3.06 м/с
2024-03-04
Утром-16.94 ℃
Днем-7.26 ℃
Вечером-9.28 ℃
Ночью-13.99 ℃
Влажность88 %
ДавлениеhPa 1032
Скорость ветра2.1 м/с